I. KHÁI QUÁT VỀ DÂN TỘC TÀY.
Dân tộc Tày là tộc người bản địa lâu đời tại vùng Đông Bắc Việt Nam. Tại thành phố Quảng Ninh, dân tộc Tày là cộng đồng dân tộc thiểu số có quy mô dân số lớn thứ hai, với khoảng 34.070 đến 40.704 người, chiếm từ 20% đến 25% tổng số đồng bào dân tộc thiểu số và trên 3% dân số toàn tỉnh. Người Tày Quảng Ninh hình thành các điểm tụ cư truyền thống ở vùng dẻo thấp, chân núi, ven các con sông, suối hoặc thung lũng hẹp nhằm kết hợp hài hòa giữa canh tác lúa nước với khai thác lâm thổ sản. Mặc dù phân bố rải rác trên toàn tỉnh, địa bàn cư trú mật độ cao nhất của người Tày nằm ở các địa phương phía Đông, tiêu biểu như xã Bình Liêu (nơi người Tày chiếm 58,4% dân số toàn huyện), xã Tiên Yên, xã Ba Chẽ, xã Đầm Hà, xã Hải Hà và thành phố Cẩm Phả.
II. PHONG TỤC NGHI LỄ CHU KỲ ĐỜI NGƯỜI VÀ HỆ THỐNG TÍN NGƯỠNG DÂN GIAN
1. Nghi lễ hôn nhân truyền thống
Phong tục cưới hỏi của người Tày tại Quảng Ninh thể hiện hệ thống quy chuẩn văn hóa lâu đời, tôn vinh đạo hiếu, mối quan hệ dòng họ và tinh thần cộng đồng. Quá trình hôn nhân từ khi tìm hiểu đến lúc thành hôn phải trải qua nhiều bước nghi lễ nghiêm ngặt.
Nghi lễ mở đầu có tính chất quyết định là “Pây tham au lộc mềnh khao”, tức tục đi hỏi lấy căn duyên trắng. Nhà trai cử hai người phụ nữ đứng tuổi, có cuộc sống gia đình êm ấm, tôn ti trật tự và có uy tín trong dòng họ sang nhà gái để ướm hỏi, chính thức đặt vấn đề hôn nhân và xem xét căn duyên của đôi trẻ.
Đến ngày cưới, khi đoàn nhà trai sang đón dâu, nhà gái cử đại diện ra giăng dây hoặc chắn ở cổng ngõ để thực hiện nghi thức hát đố. Đại diện nhà trai phải dùng các làn điệu hát đối đáp để giải đáp toàn bộ các câu đố do nhà gái đưa ra. Chỉ khi nhà trai đối lại trôi chảy, nhà gái mới tháo dây mời đoàn vào nhà; nếu không đối được, nhà trai phải nộp một khoản tiền phạt nhỏ mang tính chất cầu may và tạo không khí vui vẻ. Sau khi được tiếp đón vào nhà chính, đại diện hai họ làm lễ gia tiên, ông mối thưa chuyện xin cưới và cử hành các nghi thức chúc phúc.
Trong lễ xuất giá, cô dâu người Tày mặc bộ trang phục truyền thống gồm áo dài năm thân màu chàm hoặc nhung the khâu thủ công, thắt lưng bằng vải màu nhuộm nâu nhạt hoặc chàm, đầu thắt khăn tua màu tím đoan trang, trên tay cầm chiếc khăn mặt đã chuẩn bị sẵn. Trên suốt đường rước dâu về nhà chồng, các nghệ nhân và người thân liên tục thực hiện các bài hát Then chúc phúc, tiến hành nghi thức rửa mặt, trao khăn và rải tiền cầu may với mong ước vợ chồng đời đời hòa thuận, gia đạo êm ấm.
2. Tín ngưỡng dân gian và phong tục Tết Nguyên đán
Người Tày ở Quảng Ninh không theo một tôn giáo độc tôn mà duy trì tín ngưỡng dân gian phong phú dựa trên thuyết “vạn vật hữu linh” kết hợp với sự dung hợp Tam giáo đồng nguyên (Nho – Phật – Đạo). Đồng bào tin rằng tự nhiên xung quanh như núi cao, dòng sông, suối nước, cây cổ thụ và đất đai đều có các vị thần linh cai quản.
Tết Nguyên đán là dịp tập trung đầy đủ nhất các phong tục tập quán thể hiện tri thức ứng xử với tự nhiên và tâm linh của người Tày tại Bình Liêu. Chuỗi nghi lễ Tết bắt đầu từ khoảng ngày 25 tháng Chạp, khi các gia đình mang lá dong ra các con suối đầu nguồn để rửa sạch. Hành động này không chỉ chuẩn bị vật liệu gói bánh mà còn mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc: mượn dòng nước suối trong lành để thanh lọc, gột rửa những điều không may mắn của năm cũ, đón nhận sự tinh khiết cho năm mới. Đồng thời trong ngày này, các gia đình gói bánh coóc mò (bánh hình sừng bò nhỏ) để thưởng thức sớm như một nghi thức “mở Tết”.
Trong ẩm thực Tết, người Tày chế biến loại bánh chưng dài có dáng thuôn, nếp dẻo, nhân đậm đà. Một số gia đình còn gói thêm “bánh chưng bố” và “bánh chưng mẹ” để dâng cúng tổ tiên, gửi gắm ước nguyện gia đình luôn đủ đầy, sum vầy. Đúng ngày 30 Tết, công việc dọn dẹp nhà cửa và sắp xếp bàn thờ mới được hoàn tất. Người Tày dùng giấy đỏ dán lên cửa nhà, các nông cụ sản xuất và chuồng trại chăn nuôi như một lời chúc đầu năm, cầu mong con người và vật nuôi cùng sinh sôi, phát triển. Đêm Giao thừa, toàn thể gia đình quây quần bên bếp lửa làm lễ cúng Thần Bếp, cầu mong ngọn lửa trong nhà luôn đỏ hồng, mang lại cuộc sống ấm no suốt cả năm.
Sáng sớm mùng 1 Tết, người Tày thực hiện nghi lễ lấy nước đầu năm vô cùng đặc trưng. Chủ nhà mang gánh ra suối đầu nguồn múc dòng nước trong lành về nhà để các thành viên rửa mặt, rửa tay chân, với niềm tin dòng nước mát lành sẽ gột rửa điều rủi ro, mang lại sự hanh thông, may mắn. Trong cả ngày mùng 1, đồng bào kiêng quét nhà và kiêng to tiếng để giữ bình an cho gia đạo. Mùng 2 Tết là ngày dành riêng để con cháu mang lễ vật về thăm nhà mẹ đẻ (bên ngoại), thể hiện đạo hiếu và sự gắn kết họ hàng. Đến mùng 3 Tết, các gia đình đi thăm các thầy cúng, thầy Then nhằm tri ân những người giữ vai trò tâm linh và truyền dạy đạo lý sống cho cộng đồng.
3. Di sản diễn xướng tâm linh Lẩu Then và âm nhạc Đàn tính 2 dây
a) Nghi lễ Lẩu Then và tri thức tâm linh bản địa
Di sản Then của người Tày tại tỉnh Quảng Ninh đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2012. Trong tâm thức dân gian của người Tày Quảng Ninh, Then có nghĩa là “Thiên” (Trời); nghi lễ Then (hay gọi là Lẩu Then) là cuộc diễn xướng tâm linh đóng vai trò cầu nối giao tiếp giữa con người với thế lực siêu nhiên và thần linh.
Khác với một số vùng Tày ở các tỉnh miền núi phía Bắc nơi thầy cúng Then thường là nam giới, người thực hành các bài xướng cúng trong nghi lễ Lẩu Then tại Quảng Ninh chủ yếu là phụ nữ, được cộng đồng gọi tôn kính là các “bà Then”. Nhờ có “căn số” và phải trải qua lễ cấp sắc nghiêm ngặt, các bà Then sử dụng âm nhạc, vũ đạo và lời xướng để thực hiện nghi lễ giải hạn, cầu an, cầu phúc cho dân bản vào dịp cuối năm cũ và đầu năm mới. Mũ trang phục của bà Then chính có nhiều dải tua vải chồng lấp khó đếm hết, thể hiện bản lĩnh và trình độ cao, trong khi mũ của các bà Then phụ (học trò) thường có 5 dải tua.
Nghi lễ Lẩu Then của người Tày Quảng Ninh sở hữu một nét di sản độc đáo duy nhất mà nhiều vùng khác không có, đó là Tục lên lầu. Lầu Then được dựng ngoài sân nhà với chiều cao từ 3,5m đến 4m, diện tích mặt lầu khoảng 3m², có hai cầu thang lên xuống đặt ở hai đầu. Mỗi cầu thang được làm đúng 12 bậc, biểu tượng cho 12 nghi lễ chính trong đại lễ Lẩu Then. Khi hành lễ, một dải vải màu trắng kéo dài từ bàn thờ tổ tiên trong nhà ra đến chân cầu thang lầu, kết hợp với một dải vải màu vàng quấn quanh chân lầu. Bà Then chính dẫn đầu đoàn quân Then đi trên tấm vải trắng, bước qua 12 bậc cầu thang trèo lên lầu cao để thực hiện các bài hát Then, gõ xóc nhạc, gảy đàn tính và diễn xướng các điệu múa tâm linh.
Để thích ứng với công tác bảo tồn hiện đại và đảm bảo an toàn cho nhân dân cùng du khách tham gia trải nghiệm, tục lên lầu đã có bước cải tiến quan trọng. Trước đây, theo phong tục cổ truyền, trên mỗi bậc của 12 bậc cầu thang lầu đều buộc một lưỡi dao thật quay ngược lên trên, đòi hỏi bà Then phải có trình độ và sự can đảm bước qua. Hiện nay, các lưỡi dao sắt thật đã được thay thế hoàn toàn bằng lưỡi dao làm bằng gỗ, đảm bảo an toàn tuyệt đối nhưng vẫn giữ nguyên vẹn giá trị biểu tượng của nghi lễ.
Ở đoạn cuối của lễ Lẩu Then, các bà Then thực hiện nghi thức tung lộc từ trên lầu cao xuống sân. Lộc bao gồm bánh kẹo và các hạt gạo cúng. Người dân bên dưới vui mừng hứng lấy lộc nhưng tuyệt đối không ai cúi xuống nhặt những hạt gạo hay bánh kẹo đã rơi chạm mặt đất. Tri thức dân gian Tày quan niệm rằng muôn loài vạn vật xung quanh như chim, kiến, gia súc đều bình đẳng như con người và đều có quyền được hưởng thụ lộc trời. Người tham dự lễ được bốc một ít gạo cúng trên lầu gọi là “gạo lộc” hay “gạo trời” mang về trộn vào thùng gạo của gia đình để nấu ăn, với niềm tin cả gia đình sẽ luôn được no đủ và khỏe mạnh suốt năm.
b) Đặc trưng kỹ thuật và tri thức đúc kết qua Đàn tính 2 dây
Đàn tính (Tính tẩu) là nhạc cụ không thể tách rời trong các cuộc diễn xướng Lẩu Then và sinh hoạt văn nghệ dân gian của người Tày Quảng Ninh. Nếu như đàn tính của người Tày ở Cao Bằng hay Tuyên Quang thường có 3 dây, thì đàn tính của người Tày tại Quảng Ninh mang nét đặc trưng bản địa duy nhất là chỉ sử dụng 2 dây.
| Bộ phận cấu tạo Đàn tính | Chất liệu chế tạo truyền thống | Tri thức dân gian và thông số kỹ thuật chế tác |
| Bầu đàn (Bầu vang) | Trái bầu nậm khô già, vỏ không nám hay lồi lõm. | Chu vi vòng tròn quả bầu đo đủ 3 gang tay. Bầu được ngâm nước suối từ 8-10 ngày cho ruột thối rữa hoàn toàn, rửa sạch màng đen, phơi khô rồi cắt bỏ 1/3 phần cuống để tạo mặt phẳng. |
| Mặt bầu đàn | Gỗ ngô đồng xẻ mỏng (~3mm), mo cau, mo tre hoặc da trăn khô. | Xung quanh bầu khoét các lỗ nhỏ hình hoa thị để thoát âm. Trên mặt đàn đặt một ngựa đàn nhỏ bằng gỗ để kê nâng dây không chạm vào mặt bầu. |
| Cần đàn | Gỗ dâu hoặc gỗ cây “boóc láp” nhẹ và thẳng. | Chiều dài cần đàn được đo bằng đúng 9 nắm tay của chính người chơi đàn (tri thức giúp âm vang của cây đàn hoàn toàn vừa vặn với cỡ giọng hát của chủ nhân). Cần đàn trơn không có phím; đầu cần uốn cong tạo hình lưỡi liềm, đầu rồng hoặc đầu phượng. |
| Dây đàn | Sợi tơ tằm vuốt tơ hoặc sợi cước. | Đàn gồm 2 dây: dây giữa phát ra âm trầm (thấp hơn), dây còn lại phát ra âm cao. |
4. Lễ hội sinh hoạt cộng đồng.
Lễ hội của người Tày ở Quảng Ninh diễn ra tập trung vào mùa xuân, gắn kết chặt chẽ giữa ước vọng nông nghiệp với lịch sử đấu tranh bảo vệ bản làng.
Lễ hội Lồng Tồng (còn gọi là lễ Hạ Điền hay Xuống Đồng) là lễ hội cầu mùa lớn nhất của người Tày, khai hội vào đầu tháng Giêng. Phần lễ thực hiện cúng thần Nông, thần Núi, thần Sông và cử hành nghi thức xuống đồng cày những đường cày đầu tiên, gieo mầm hạt giống cho vụ mùa mới tươi tốt. Phần hội diễn ra rộn ràng với hội thi chèo bè mảng trên sông, thi đẩy gậy, kéo co, bắn nỏ, ném còn, đánh quay (tả khìu) và các màn hát đối đáp giao duyên giữa thanh niên nam nữ.
Lễ hội đình Lục Nà tổ chức hằng năm tại thôn Bản Cáu, xã Lục Hồn, vào ngày 16 và 17 tháng Giêng Âm lịch. Đình Lục Nà là di tích lịch sử xây dựng từ thời Hậu Lê, nơi thờ Tướng quân Hoàng Cần, người anh hùng dân tộc có công lao to lớn đánh đuổi giặc ngoại xâm, bảo vệ cõi cựu biên thùy. Phần lễ cử hành nghi thức rước sắc phong và rước bài vị thần từ đình đi quanh bản làng; phần hội tổ chức liên hoan hát Then, đàn tính cùng các trò chơi dân gian đặc sắc, trở thành điểm hẹn văn hóa xuân thu hút đông đảo du khách.
Lễ hội đình Đồng Đình diễn ra tại thôn Đồng Đình, thuộc không gian xã Tiên Yên mới (huyện Tiên Yên). Lễ hội kết hợp giữa nghi thức Lồng Tồng xuống đồng gieo hạt đầu năm với thi đấu thể thao dân tộc và hội thi đua bè mảng trên sông Đồng Đình, góp phần thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng giữa các tộc người Tày, Dao, Sán Chỉ trên địa bàn.
III. ĐỊNH HƯỚNG BẢO TỒN DI SẢN VÀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH CỘNG ĐỒNG
Nghiên cứu tổng thể di sản văn hóa của dân tộc Tày tại thành phố Quảng Ninh cho thấy phong tục tập quán của đồng bào mang giá trị lịch sử, kỹ thuật và nhân văn sâu sắc. Trong bối cảnh thực hiện các Nghị quyết sáp nhập đơn vị hành chính cấp xã, không gian quản lý địa lý mở rộng đòi hỏi các giải pháp bảo tồn phải gắn liền với sinh kế bền vững của cộng đồng bản địa.
Việc duy trì kỹ thuật xây dựng nhà trình tường gạch đất ngói âm dương tại các bản cổ như bản Đồng Thanh (xã Hoành Mô) hay bản Cáu (xã Lục Hồn) là cơ sở quan trọng để phát triển mô hình du lịch cộng đồng (homestay). Khách du lịch đến đây không chỉ được chiêm ngưỡng kiến trúc bản địa mà còn được trực tiếp trải nghiệm phong tục Tết lấy nước đầu năm, thưởng thức phở xào Bình Liêu, xôi ngũ sắc và hòa mình vào không gian diễn xướng Lẩu Then.
Những cải tiến mang tính thích ứng trong thực hành di sản—như việc thay thế lưỡi dao sắt bằng lưỡi dao gỗ trong tục lên lầu Lẩu Then, hay việc đưa nghi thức phát “gạo lộc” vào các lễ hội xuân—đã chứng minh hiệu quả trong việc vừa giữ gìn hồn cốt di sản tâm linh, vừa quảng bá hình ảnh văn hóa Tày đến với du khách trong và ngoài nước. Chính quyền địa phương và các nhà khoa học cần tiếp tục đặt người dân Tày làm chủ thể bảo tồn, hỗ trợ phục dựng bài bản các lễ hội Lồng Tồng, lễ hội đình Lục Nà, đồng thời nhân rộng các câu lạc bộ hát Then – đàn tính 2 dây tại các xã sau sáp nhập, góp phần biến di sản văn hóa truyền thống thành nguồn lực phát triển kinh tế – xã hội bền vững cho tỉnh Quảng Ninh.
IV. NGUỒN THAM KHẢO.
1. Cổng thông tin điện tử thành phố Quảng Ninh (quangninh.gov.vn): https://www.quangninh.gov.vn
2. Trang thông tin Ban Dân tộc tỉnh Quảng Ninh: https://www.quangninh.gov.vn/bannganh/bandantoc
3. Cổng thông tin Du lịch Quảng Ninh (dulich.quangninh.gov.vn)
